Hồi còn học trung học, chúng tôi thường rất nể thầy giáo của mình. Có vị còn rất trẻ, chỉ hơn chúng tôi năm bảy tuổi. Thầy trò nhiều khi nói chuyện đời với nhau tương đắc lắm vì tuổi tác chẳng hơn kém nhau bao nhiêu.

Chúng tôi có một thầy dạy tiếng Anh đẹp trai, nho nhã, chưa có gia đình. Thầy thường bảo ở trường dạy mấy em vậy chứ ở nhà bị “ông bà bô” nẹt hoài, chẳng dám nói gì…
 
 Tôi có một đứa cháu. Ở trường và ở ngoài gia đình khi gặp bạn bè hay khi gặp cô bác ở ngoài cháu nói huyên thuyên, hết chuyện này đến chuyện khác. Nhưng khi về đến nhà cháu im như hến. Họa hoằn lắm mới dám hé miệng nói ít câu với cha mẹ.
 
 Nhiều cha mẹ thấy con ù lì nói như vậy ở nhà là rầy con, là nạt nộ con “Sao không chịu mở miệng! Mai mốt ra đời làm sao?” Hậu quả là con cái càng ít nói. Nhiều cha mẹ thấy con đi học về nói huyên thuyên cũng nạt con khiến cô bé, cậu bé im re. Nhiều khi trẻ em thắc mắc lại bị kê ngay “Làm gì mà hỏi dữ vậy?”
 
 Nếu trừ những giờ ở trường ra, trẻ em còn bao nhiêu giờ “tự do ăn nói” ở nhà với ông bà, cha mẹ, anh chị em? (Nếu may mắn trong nhà còn hai ba anh chị em) Chẳng còn bao nhiêu, bởi vì sáng đi học, chiều đi học, tối đi học, về nhà cũng học, còn giờ ăn, giờ ngủ, vệ sinh tắm rửa nữa. Mà những giờ giấc ấy trẻ con nói gì, nói với ai? Cứ nhìn vào lớp học ở trường. Ngoài những bài học dài học trò phải ngồi im ghi chép, những giờ học ôn tại lớp lặng lẽ như những nhà tu trên đỉnh núi Tibet, chúng chẳng có dịp để hỏi và nêu thắc mắc. Việc “phát biểu” tại lớp hạn chế đến mức tối đa. Giáo án thầy cố đã có sẳn rồi đó. Câu hỏi thế nào, nội dung trả lời ra sao, tất cả đã là… “pháp lệnh”. Sách giáo khoa là pháp lệnh, không được nói ra ngoài, không được hỏi ra ngoài. Phải trả lời đúng y chang trong sách để được điểm cao. Mọi chuyện sắp sẵn. Đó là lý do tại sao một bài văn được điểm cao nhất nước trong kỳ thi tuyển sinh đại học 2006 là một bài văn chép y như “đáp án” (bài giải sẵn), không sai một chữ !!! Phát biểu ý kiến hả? – Không được! Thắc mắc hả? - Không được! Thầy cô cháy giáo án sao? Hỏi ra ngoài bài hả? - Không bao giờ! Suy luận thực tiễn hả? – Ngồi xuống!!! Riết rồi học trò học như con vẹt, không còn suy nghĩ và chỉ cố làm sao đọc viết y chang như “đáp án” để… được trước hết là yên thân, sau là được điểm cao và cha mẹ không bị rầy rà kêu lên kêu xuống. Miễn phê bình và phát biểu ý kiến. Ngay cả sinh viên đại học được nuôi dưỡng và thuần hóa như thế suốt bảy năm trung học nên chẳng mấy ai phát biểu ý kiến trong lớp. Thầy dạy hay là thầy cho chép nhiều, đầy tập, đầy vở. Thầy dạy hay là thầy có gì cho sinh viên chép lại để lỡ có nghỉ học thì có chỗ mượn bài của bạn chạy ra góc phố photo là xong. Coi như đã đi học rồi.
 
 Có một ông thầy được coi là dạy giỏi vì trong 45 phút ông đã cho học trò xóa tấm bảng có chiều dài 2 thước tới tám lần để viết cho học trò chép lại.
 
 Nhưng ngược lại, thử bước chân ra khỏi lớp học, thanh thiếu niên được dạy dỗ ứng xử như thế nào? Ngoài gia đình, ngoài lớp học, giới trẻ có hai nơi: tập thể và những nhóm tự do. Những nhóm tự do kết hợp theo thị hiếu, thói quen, và những gì chúng thích làm, thích ăn, thích nghịch ngợm. Trong tập thể đoàn đội, chúng được tập nói chuyện tự do. Nhưng so với nhà trường, cả hai lãnh vực này có vẻ tương phản. Trong những nhóm tự do, thanh thiếu niên ăn nói thả cửa, không kềm chế. Trong những nhóm đoàn đội (không phải các hội đoàn tôn giáo hay thanh niên), người ta lại thường dạy cho thanh niên tự do quá mức. Cứ nghĩ rằng có ý kiến hay phản bác ý kiến là hay rồi. Bởi vậy có nhiều chuyện xảy ra đầy “hỉ nộ ái ố”.
 
 Một lần tham dự một buổi sinh hoạt giảng dạy có sự tham dự của nhiều người, nhiều lớp tuổi khác nhau, một thanh niên khoảng gần 30 tuổi dõng dạc tuyên bố “Những người mới ra trường bao giờ cũng dạy hay hơn những người ra trường đã lâu bởi vì… họ còn nhớ những bài học trong trường!!!” Ở nhiều cuộc họp hội nho nhỏ khác, người ta thấy mấy thanh niên nói những chuyện “đội đá vá trời”, những chuyện mà nghe ra y như những tuyên bố của các lãnh tụ thế giới, những chuyện nghe như có thể thay đổi cả vận mệnh nhân loại này. Mới hai ba mươi tuổi mà mở miệng lúc nào cũng bắt đầu bằng câu “Tôi đã từng… Tôi cũng biết rồi”.
 
 Những câu tuyên bố đại loại như vậy xuất phát từ những người còn thiếu kinh nghiệm sống. Tuổi trẻ thường chỉ mới thấy một ít sự việc xảy ra ngoài mặt nhưng chưa có dịp từng trải với những kinh nghiệm sống trong cuộc đời.
 
 Nhưng giữa hai thái cực – cấm nói và cho nói tự do – không lẽ cha mẹ và người lớn lặng thinh hay nghiêng về bên nào. Thực sự giữa hai thái cực đó cách hay nhất vẫn là dung hòa. Lắng nghe và sửa chữa những gì chưa đúng và phát huy thúc đẩy những gì đang diễn ra đúng đường. Mọi chuyện đều phải học “học ăn, học nói, học gói, học mở”. Không nạt nộ bắt im re, nhưng cũng không cho phép muốn nói gì thì nói.
 
 Tại một hội đồng thành phố bên Úc Châu, người ta tổ chức cho những người trẻ đưa ra những quyết định về cộng đồng tại các cuộc họp. Mục tiêu đã rõ ràng, nhưng vấn đề là làm thế nào để người trẻ ý thức chuyện đó và phát biểu ý kiến của giới mình về những vấn đề của cộng đồng. “Chúng tôi không áp đặt lời nói đối với các em. Chúng tôi muốn tạo cho các em một cơ hội để thử thách chính mình”. Điều quan trọng trước nhất là đặt các thanh thiếu niên vào vị trí là những thành viên có giá trị trong cộng đồng để tránh lối phát biểu kiểu băng nhóm tự do và để cho người trẻ ý thức được việc tham gia của họ là có giá trị cho mục tiêu chung. Chính các học sinh được tự do đưa ra những nguyên tắc. Tha hồ bàn cãi và không sợ mất thì giờ. Họ có quyền không đồng ý với những ý kiến của người lớn. Họ có quyền quyết định, tỷ như cần phải làm gì trong một buổi cắm trại, một buổi sinh hoạt ngoài trời chung với nhau. Cánh cửa mở rộng cho các em. Dĩ nhiên đòi hỏi các em phải tính toán hoàn hảo và cân nhấc đủ mọi khía cạnh là điều vượt ra khỏi tầm tay của các em. Chẳng hạn việc xin phép, việc tài chánh, việc tiếp xúc với nơi này nơi nọ… Nhưng “giáo dục bằng hành động” có hướng dẫn vẫn là cách giáo dục hiệu quả nhất cho thanh thiếu niên. Phải mà một ngày nào đó học sinh sinh viên sẽ “có ý kiến” về việc trong một lớp mà ai cũng xuất sắc, trong một trường mà chỉ có những người muốn rớt mới “được rớt”, trong một hoàn cảnh mà học sinh phải học chính khóa, phải học thêm nhà thày cô chủ nhiệm, và còn phải ở lại trường cho đến chín mười giờ đêm để ôn tập… Phải chăng đó là một giấc mơ không bao giờ có.
 
 Tập cho các em chơi với nhau ngoài gia đình, ngoài nhà trường, ngoài khu xóm, trong các nhóm nhỏ, các hội đoàn có nề nếp sẵn bằng những phương cách có điều khiển từ xa sẽ giúp các em thoát khỏi sự e lệ rụt rè và cũng giúp các em cân nhấc khi cần “phải ăn, phải nói” và phải đưa ra những quyết định.
 Trong một xã hội mới, nơi mà những truyền thống đạo đức, lương tâm, những giá trị ngàn xưa cũng như lòng trắc ẩn không được rèn luyện và nhắc nhở, việc dạy cho con em biết tôn trọng sự thật, biết nói lên ý kiến của mình vì lợi ích của tập thể, vì lương tâm chung, biết cân nhấc để dung hòa lợi ích của cá nhân và của chung không phải là điều dễ dàng. Nhưng không lẽ ngồi nhìn con em chúng ta trôi đi theo những đợt sóng thủy triều. Cha mẹ phải làm công việc ấy trong và từ gia đình. Hãy lấy câu chuyện của ca sĩ người Việt Cardin Trần Bình Trọng làm thí vụ: Anh thanh niên tuổi 20 này sang Phần Lan lúc mới 4 tháng tuổi. Vậy mà nhờ gia đình, anh lớn lên là một người Việt nói tiếng Việt rất thành thạo và lại còn là một ca sĩ nổi danh nơi đất lạnh lẽo Bắc Au nữa .

Trần Bá Nguyệt